1. Tổng quan về chùa Bắc Mã Đông Triều
Chùa Bắc Mã là một ngôi chùa cổ nằm trên địa bàn thành phố Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh, gắn bó lâu đời với đời sống tín ngưỡng của người dân địa phương. Bên cạnh giá trị tâm linh, chùa còn là di tích lịch sử cách mạng, gắn liền với những dấu mốc quan trọng trong phong trào đấu tranh của nhân dân vùng Đông Bắc.
Trong lịch sử hiện đại, chùa Bắc Mã được nhắc đến như một địa danh thuộc không gian của Đệ tứ chiến khu (Chiến khu Đông Triều, Chiến khu Trần Hưng Đạo) – căn cứ địa cách mạng quan trọng trong giai đoạn tiền khởi nghĩa năm 1945. Sự giao thoa giữa yếu tố tâm linh và lịch sử đã tạo nên chiều sâu đặc biệt cho ngôi chùa này trong đời sống văn hóa của Đông Triều.
1.1. Vị trí địa lý của chùa Bắc Mã Đông Triều
Chùa Bắc Mã tọa lạc trên địa bàn thôn Bắc Mã, xã Bình Dương, thành phố Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh, trong không gian làng quê Bắc Bộ còn lưu giữ nhiều nét truyền thống. Khu vực xung quanh chùa là sự kết hợp hài hòa giữa khu dân cư lâu đời, đồng ruộng và hệ thống cây xanh, mang lại cảm giác yên tĩnh, phù hợp cho các hoạt động lễ bái và tham quan tâm linh.
Từ chùa Bắc Mã, du khách có thể thuận tiện di chuyển đến quần thể di tích nhà Trần tại Đông Triều, trong đó có nhiều địa điểm nổi bật như đền An Sinh, chùa Ngọa Vân, chùa Hồ Thiên. Nhờ vị trí này, chùa Bắc Mã thường được kết hợp trong các hành trình tham quan, hành hương tìm hiểu lịch sử – văn hóa của vùng Đông Triều.
Xét trên phương diện lịch sử, khu vực chùa Bắc Mã nằm trong không gian của vùng Đông Triều – Kinh Môn – Chí Linh, nơi từng là trung tâm hoạt động của Đệ tứ chiến khu. Khu vực này được xem là cầu nối giữa căn cứ địa cách mạng vùng Cao – Bắc – Lạng với đồng bằng Bắc Bộ, góp phần quan trọng vào tiến trình đấu tranh giành chính quyền năm 1945.
Chùa Bắc Mã tọa lạc trên địa bàn thôn Bắc Mã, xã Bình Dương, thành phố Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh (Nguồn: Sưu tầm)
1.2. Ý nghĩa tên gọi và vai trò tâm linh của chùa Bắc Mã
Tên gọi “Bắc Mã” gắn liền với địa danh cổ của khu vực, phản ánh mối liên hệ mật thiết giữa ngôi chùa và vùng đất nơi đây. Qua thời gian, chùa Bắc Mã không chỉ là một công trình Phật giáo, mà còn trở thành điểm tựa tinh thần của cộng đồng dân cư thành phố Đông Triều.
Trong những năm tháng kháng chiến, cùng với các địa điểm như đình, chùa Hổ Lao, đình – chùa Bắc Mã là nơi ghi dấu tinh thần yêu nước bền bỉ, âm thầm nhưng kiên cường của nhân dân địa phương. Những giá trị lịch sử ấy đã góp phần làm nên vai trò đặc biệt của khu vực Đông Triều trong phong trào cách mạng vùng Đông Bắc.
Ngày nay, chùa Bắc Mã giữ vai trò là không gian sinh hoạt Phật giáo quan trọng của người dân địa phương. Người dân thường đến chùa để lễ Phật, cầu an, tìm sự bình an trong đời sống tinh thần. Đồng thời, chùa cũng là điểm đến giúp du khách và thế hệ trẻ hiểu hơn về truyền thống lịch sử, văn hóa và tinh thần yêu nước của vùng đất Đông Triều.
2. Lịch sử hình thành và phát triển của chùa Bắc Mã Đông Triều
2.1. Nguồn gốc hình thành ngôi chùa
Theo các tư liệu lịch sử địa phương và nghiên cứu về vùng đất Đông Triều, chùa Bắc Mã được hình thành từ khá sớm, gắn với quá trình phát triển của Phật giáo và đời sống tín ngưỡng làng xã ở khu vực này. Thời điểm khởi dựng ngôi chùa hiện chưa có tài liệu xác định chính xác, tuy nhiên nhiều ý kiến cho rằng chùa được xây dựng vào giai đoạn hậu Lê, khi Phật giáo tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân vùng Đồng bằng Bắc Bộ.
Trong bối cảnh xã hội thời kỳ đầu, chùa Bắc Mã không chỉ là nơi thờ Phật mà còn là không gian sinh hoạt chung của cộng đồng, nơi người dân gửi gắm niềm tin, cầu mong bình an và hướng đến các giá trị đạo đức truyền thống.
Toàn cảnh chùa Bắc Mã Đông Triều (Nguồn: Sưu tầm)
2.2. Chùa Bắc Mã qua các giai đoạn lịch sử
Trải qua các triều đại phong kiến, chùa Bắc Mã được duy trì và gìn giữ như một thiết chế văn hóa – tín ngưỡng quan trọng của địa phương. Mặc dù không phải là trung tâm Phật giáo lớn, ngôi chùa vẫn hiện diện trong không gian văn hóa – lịch sử gắn với vùng Đông Triều, nơi từng là trung tâm của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần.
Trong quá trình tồn tại, chùa Bắc Mã đã nhiều lần được trùng tu, tôn tạo nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của người dân và khắc phục ảnh hưởng của thời gian, thiên tai. Các đợt tu bổ được thực hiện theo điều kiện từng giai đoạn, góp phần giữ gìn kiến trúc và không gian tâm linh của chùa.
Đặc biệt, trong thế kỷ XX, chùa Bắc Mã gắn liền với lịch sử cách mạng của địa phương, là một trong những địa danh thuộc không gian Đệ tứ chiến khu (Chiến khu Đông Triều, Chiến khu Trần Hưng Đạo). Trong giai đoạn này, chùa không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn gắn bó với tinh thần yêu nước, đoàn kết và đấu tranh của nhân dân Đông Triều.
2.3. Giai đoạn hiện nay: Bảo tồn và phát huy giá trị di tích
Bước sang giai đoạn hiện nay, chùa Bắc Mã được quan tâm bảo tồn với vai trò là di tích lịch sử – văn hóa gắn với đời sống cộng đồng địa phương. Công tác tu bổ, gìn giữ kiến trúc và cảnh quan chùa được thực hiện nhằm bảo đảm không gian trang nghiêm, phù hợp với sinh hoạt Phật giáo và nhu cầu tham quan, tìm hiểu lịch sử.
Song song với việc bảo tồn, chùa Bắc Mã ngày càng được nhắc đến trong hành trình du lịch tâm linh tại Đông Triều, kết nối cùng quần thể di tích nhà Trần và các điểm đến lịch sử – văn hóa khác trên địa bàn. Việc phát huy giá trị di tích không chỉ góp phần bảo tồn di sản, mà còn giúp lan tỏa những giá trị văn hóa, lịch sử và tinh thần của vùng đất Đông Triều tới đông đảo du khách.
3. Kiến trúc và cảnh quan chùa Bắc Mã Đông Triều
3.1. Tổng thể kiến trúc chùa Bắc Mã
Chùa Bắc Mã mang bố cục phổ biến của chùa Phật giáo Bắc Bộ, gồm các hạng mục chính như tam quan, tiền đường, thượng điện và hậu cung, được sắp xếp theo trục dọc, tạo nên sự liền mạch và trang nghiêm cho không gian thờ tự.
Kiến trúc chùa mang phong cách giản dị, gần gũi với cảnh quan làng quê Đông Triều. Các công trình sử dụng kết cấu truyền thống với mái ngói, khung gỗ và tường xây, hạn chế trang trí cầu kỳ. Tổng thể không gian vừa phải, cân đối, tạo cảm giác tĩnh lặng, phù hợp với sinh hoạt Phật giáo và đời sống tín ngưỡng cộng đồng.
3.2. Các hạng mục nổi bật trong khuôn viên chùa
Chính điện là hạng mục trung tâm của chùa Bắc Mã, nơi đặt ban thờ Tam Bảo với hệ thống tượng Phật được bài trí trang nghiêm theo truyền thống. Các pho tượng mang phong cách quen thuộc của Phật giáo Bắc Bộ, thể hiện niềm tin tâm linh và sự tôn kính của người dân địa phương.
Bên cạnh chính điện, chùa có các công trình phụ trợ như nhà Tổ, sân chùa và các không gian phục vụ sinh hoạt chung. Sân chùa rộng rãi, thoáng đãng, thường là nơi diễn ra các nghi lễ Phật giáo vào những ngày rằm, mùng một và dịp lễ.
Trong khuôn viên chùa còn lưu giữ một số hoành phi, câu đối và đồ thờ mang giá trị văn hóa – nghệ thuật nhất định, góp phần thể hiện tư tưởng Phật giáo và truyền thống đạo lý của người Việt, đồng thời làm phong phú thêm không gian thờ tự.
Các pho tượng trong chùa Bắc Mã mang phong cách quen thuộc của Phật giáo Bắc Bộ (Nguồn: Sưu tầm)
3.3. Không gian cảnh quan và trải nghiệm tham quan
Chùa Bắc Mã sở hữu không gian yên tĩnh, tách biệt tương đối với khu dân cư xung quanh, tạo cảm giác thư thái cho người ghé thăm. Cây xanh, sân chùa và các hạng mục kiến trúc được bố trí hài hòa, góp phần giữ gìn bầu không khí trang nghiêm, thanh tịnh.
Với quy mô vừa phải và không gian nhẹ nhàng, chùa Bắc Mã phù hợp cho các hoạt động chiêm bái, vãn cảnh và tìm sự an yên trong đời sống tinh thần. Du khách đến chùa thường dành thời gian dạo quanh khuôn viên, quan sát kiến trúc, thắp hương lễ Phật hoặc chụp những bức ảnh mang sắc thái tâm linh, giản dị.
Không gian chùa hướng đến trải nghiệm chậm rãi, phù hợp với những ai mong muốn tìm hiểu văn hóa Phật giáo và cảm nhận nét bình yên của vùng quê Đông Triều.
4. Hướng dẫn di chuyển đến chùa Bắc Mã Đông Triều
4.1. Di chuyển từ Hà Nội, Hải Phòng, Hạ Long
Chùa Bắc Mã nằm trên địa bàn thành phố Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh, khu vực có hệ thống giao thông kết nối thuận lợi với các đô thị lớn như Hà Nội, Hải Phòng và Hạ Long. Nhờ đó, du khách có thể dễ dàng sắp xếp chuyến đi trong ngày hoặc kết hợp tham quan nhiều điểm đến trong khu vực.
Từ Hà Nội, việc di chuyển đến Đông Triều tương đối thuận tiện bằng cả ô tô cá nhân, xe máy hoặc xe khách. Nếu đi bằng phương tiện cá nhân, du khách thường lựa chọn các tuyến đường cao tốc hoặc quốc lộ kết nối về Quảng Ninh, sau đó tiếp tục di chuyển đến khu vực Đông Triều. Thời gian đi lại trung bình khoảng 2,5–3,5 giờ, tùy tình hình giao thông và cung đường lựa chọn. Với xe khách, du khách có thể bắt các tuyến đi Đông Triều hoặc các tuyến đi qua địa bàn này, sau đó di chuyển tiếp vào chùa bằng taxi hoặc xe công nghệ.
Từ Hải Phòng, quãng đường đến Đông Triều ngắn hơn, phù hợp cho các chuyến đi ngắn ngày. Du khách có thể di chuyển theo các tuyến đường kết nối trực tiếp sang Quảng Ninh, thời gian đi lại thường dao động khoảng 1,5–2,5 giờ. Các phương tiện cá nhân giúp chủ động lịch trình, trong khi xe khách phù hợp với những ai muốn di chuyển nhẹ nhàng, không cần tự lái.
Nếu xuất phát từ Hạ Long, du khách đi theo các tuyến đường nội tỉnh Quảng Ninh để về thành phố Đông Triều. Với hệ thống giao thông ngày càng hoàn thiện, hành trình này khá thuận tiện, thời gian di chuyển trung bình khoảng 1,5–2,5 giờ, tùy điểm xuất phát cụ thể trong khu vực Hạ Long.
Nhìn chung, ô tô cá nhân là lựa chọn phù hợp nếu du khách muốn chủ động thời gian và kết hợp tham quan nhiều điểm tâm linh, lịch sử tại Đông Triều.
Quãng đường di chuyển đến chùa rất thuận tiện nên du khách có thể lựa chọn nhiều phương án như đi ô tô cá nhân, xe khách, taxi, xe công nghệ… (Nguồn: Sưu tầm)
4.2. Di chuyển nội khu Đông Triều đến chùa Bắc Mã
Từ trung tâm thành phố Đông Triều, du khách tiếp tục di chuyển theo các tuyến đường nội thị hoặc đường liên khu vực để đến chùa Bắc Mã. Đường vào chùa tương đối dễ đi, tuy nhiên mang đặc trưng của khu vực làng quê nên một số đoạn có bề rộng vừa phải. Việc di chuyển chậm, quan sát kỹ và hỏi thêm người dân địa phương khi cần thiết sẽ giúp hành trình thuận lợi hơn.
Vào mùa mưa, một số đoạn đường nhỏ có thể trơn trượt hoặc đọng nước, du khách nên chú ý lựa chọn phương tiện phù hợp và giữ an toàn khi di chuyển. Trong những dịp lễ, ngày rằm hoặc cuối tuần, lượng người đến chùa có thể đông hơn bình thường, vì vậy việc đi sớm và sắp xếp thời gian hợp lý sẽ giúp tránh tình trạng đông đúc, thuận tiện cho việc gửi xe và lễ bái.
5. Trải nghiệm tâm linh tại chùa Bắc Mã Đông Triều
5.1. Hoạt động chiêm bái và lễ Phật
Chùa Bắc Mã là điểm sinh hoạt tâm linh quen thuộc của người dân thành phố Đông Triều, nơi diễn ra các hoạt động chiêm bái, lễ Phật theo nếp truyền thống. Khi đến chùa, phật tử và du khách thường dâng hương, lễ Phật và cầu bình an, sức khỏe cho bản thân và gia đình.
Không gian chùa tương đối yên tĩnh và trang nghiêm, phù hợp để đi lễ, vãn cảnh và dành thời gian tĩnh tâm. Nhiều người lựa chọn ghé chùa vào những thời điểm trong ngày ít đông để có trải nghiệm nhẹ nhàng hơn, đồng thời giữ sự trang trọng trong quá trình chiêm bái.
Nhìn chung, hoạt động lễ bái tại chùa Bắc Mã diễn ra theo hướng giản dị, phù hợp với nếp sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng địa phương.
Chùa là điểm sinh hoạt tâm linh quen thuộc của người dân thành phố Đông Triều (Nguồn: Sưu tầm)
5.2. Lễ tiết và sinh hoạt văn hóa tâm linh
Vào ngày rằm, mùng một âm lịch và một số dịp lễ Phật giáo trong năm, chùa Bắc Mã thường đón nhiều người dân địa phương đến dâng hương, lễ Phật. Không khí những ngày này thường đông hơn ngày thường, tuy nhiên vẫn giữ sự trang nghiêm trong không gian thờ tự.
Bên cạnh ý nghĩa tôn giáo, chùa cũng đóng vai trò trong đời sống văn hóa – tinh thần của cư dân Đông Triều, là nơi duy trì nếp sinh hoạt tín ngưỡng và gắn kết cộng đồng trong các dịp lễ truyền thống. Thông qua những hoạt động này, chùa Bắc Mã góp phần gìn giữ các giá trị văn hóa bản địa và tạo điểm tựa tinh thần cho người dân địa phương.
6. Kinh nghiệm và lưu ý khi tham quan chùa Bắc Mã
Khi tham quan và chiêm bái tại chùa Bắc Mã, du khách có thể chuẩn bị một vài điều cơ bản để chuyến đi diễn ra thuận tiện, đồng thời giữ gìn sự trang trọng của không gian thờ tự.
Về trang phục, nên ưu tiên quần áo lịch sự, kín đáo và gọn gàng. Các gam màu nhã nhặn thường phù hợp hơn khi đi chùa, giúp việc lễ bái và tham quan diễn ra đúng tinh thần tôn kính.
Trong quá trình tham quan, du khách nên chú ý ứng xử phù hợp như nói chuyện nhỏ nhẹ, di chuyển chậm rãi và hạn chế sử dụng thiết bị âm thanh gây ồn. Khi dâng hương, lễ Phật, có thể thực hiện theo hướng dẫn chung tại chùa để đảm bảo trật tự và sự trang nghiêm trong khu vực thờ tự.
Bên cạnh đó, việc giữ gìn vệ sinh và cảnh quan cũng rất quan trọng. Du khách nên bỏ rác đúng nơi quy định, hạn chế mang đồ ăn, thức uống vào khu vực thờ tự và lưu ý không tác động lên cây xanh, đồ thờ hoặc các hạng mục kiến trúc trong khuôn viên chùa. Những hành động nhỏ nhưng đúng mực sẽ góp phần duy trì không khí thanh tịnh cho chùa Bắc Mã.
Về thời điểm tham quan, chùa có thể ghé thăm quanh năm. Nếu muốn tận hưởng không gian yên tĩnh, du khách có thể đi vào ngày thường hoặc buổi sáng sớm. Vào các dịp rằm, mùng một âm lịch và những ngày lễ Phật giáo, lượng người đến chùa thường đông hơn; trong trường hợp này, du khách nên chủ động thời gian để việc di chuyển và chiêm bái được thuận tiện.
Trong chùa Bắc Mã có một số di tích lịch sử nên du khách cần đảm bảo trật tự và sự trang nghiêm khi tham quan và chiêm bái tại đây (Nguồn: Sưu tầm)
7. Gợi ý lịch trình kết hợp tham quan Đông Triều
7.1. Lịch trình nửa ngày – 1 ngày khám phá Đông Triều
Đông Triều phù hợp cho lịch trình nửa ngày đến một ngày nhờ tập trung nhiều điểm đến lịch sử – tâm linh. Trong hành trình này, chùa Bắc Mã có thể được sắp xếp như một điểm dừng mở đầu để chiêm bái trong không gian tương đối yên tĩnh, hoặc là điểm kết thúc để khép lại chuyến đi nhẹ nhàng hơn, tùy thời gian và hướng di chuyển của du khách.
Nếu đi trong nửa ngày, sau khi tham quan chùa Bắc Mã, du khách có thể tiếp tục đến khu vực quần thể di tích nhà Trần tại Đông Triều. Trong cụm điểm đến này, đền An Sinh là địa danh thường được lựa chọn để tham quan và dâng hương. Tùy lịch trình, du khách có thể ghé thêm một số am, chùa và điểm di tích nằm trong cùng không gian văn hóa – lịch sử của vùng Đông Triều.
Với lịch trình một ngày, du khách có thể dành thêm thời gian vãn cảnh, tìm hiểu kiến trúc và không gian thờ tự ở từng điểm đến, sau đó nghỉ ngơi và dùng bữa tại khu vực trung tâm thành phố Đông Triều trước khi kết thúc chuyến đi.
Nếu đi trong nửa ngày, sau khi tham quan chùa Bắc Mã, du khách có thể tiếp tục đến khu vực quần thể di tích nhà Trần tại Đông Triều (Nguồn: Sưu tầm)
7.2. Gợi ý trải nghiệm du lịch lân cận
Bên cạnh các điểm tham quan tâm linh – lịch sử, du khách có thể kết hợp trải nghiệm ẩm thực tại khu vực trung tâm Đông Triều với các lựa chọn quán ăn địa phương theo nhu cầu. Việc sắp xếp bữa ăn xen kẽ lịch trình tham quan giúp chuyến đi cân đối và thoải mái hơn.
Từ Đông Triều, du khách cũng có thể mở rộng hành trình sang các khu vực khác của Quảng Ninh để tham quan và nghỉ dưỡng. Trong trường hợp muốn kết hợp thêm các điểm đến và dịch vụ thuộc hệ sinh thái Sun Group tại Quảng Ninh, du khách nên lựa chọn phương án phù hợp với tuyến đường, thời gian lưu trú và kế hoạch di chuyển, nhằm đảm bảo lịch trình không quá dày và vẫn giữ được nhịp trải nghiệm.
Chùa Bắc Mã Đông Triều là điểm đến tâm linh mang giá trị lịch sử và văn hóa bền bỉ, nổi bật bởi không gian thanh tịnh và nét cổ kính đặc trưng của vùng đất nhà Trần. Ghé thăm nơi đây trong hành trình khám phá Quảng Ninh, du khách không chỉ chiêm bái, vãn cảnh mà còn có cơ hội lắng lại, cảm nhận chiều sâu văn hóa bản địa và chia sẻ những trải nghiệm rất riêng của mình.
