1. Giới thiệu chung về chùa Xuân Lan
Chùa Xuân Lan là một trong những ngôi cổ tự tiêu biểu của vùng biên giới Móng Cái, mang trong mình chiều sâu lịch sử và giá trị tâm linh bền vững qua nhiều thế kỷ. Không chỉ là điểm đến hành hương linh thiêng, ngôi chùa còn phản ánh rõ nét sự giao thoa văn hóa – tín ngưỡng đặc trưng nơi địa đầu Đông Bắc Tổ quốc.
Chùa Xuân Lan là khoảng lặng giữa nhịp sống đời thường. (Nguồn: Sưu tầm)
1.1. Vị trí địa lý và phong thủy chùa Xuân Lan
Chùa Xuân Lan tọa lạc tại thôn Trung, xã Hải Xuân, thành phố Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh – khu vực địa đầu phía Đông Bắc của Tổ quốc. Từ ngôi chùa, chỉ mất khoảng 3 km để đến đường biên giới Việt – Trung và gần 2 km để di chuyển vào trung tâm thành phố Móng Cái. Chính vị trí đặc biệt này đã tạo nên sự giao thoa văn hóa – tín ngưỡng độc đáo, mang đậm dấu ấn vùng biên viễn.
Tổng diện tích khuôn viên chùa vào khoảng 1.500 m², trong đó các hạng mục kiến trúc chiếm hơn 470 m². Chùa được xây dựng trên một gò đất cao, mặt tiền quay về hướng Nam – hướng được xem là cát hướng trong phong thủy truyền thống, tượng trưng cho ánh sáng, sinh khí và sự hưng thịnh.
Không chỉ nổi bật về vị trí địa lý, chùa Xuân Lan còn được đánh giá cao về thế đất phong thủy. Phía trước chùa là hồ nước hình bán nguyệt phẳng lặng, phía xa là dòng sông Ka Long uốn khúc chảy ra biển Mũi Ngọc. Theo truyền thuyết dân gian, ngôi chùa nằm trên “trán rồng”, còn hồ nước trước cổng chính tượng trưng cho “mắt rồng”, tạo nên thế tụ thủy – tụ khí linh thiêng. Dòng Ka Long bắt nguồn từ Trung Quốc, chảy qua trước chùa rồi men theo địa đầu đất Việt, được xem là nơi hội tụ linh khí của vùng biên cương.
1.2. Lịch sử hình thành và tên gọi Linh Quang cổ tự
Chùa Xuân Lan được hình thành vào giai đoạn cuối thời Hậu Lê, đầu thời Tây Sơn, khoảng thế kỷ XVIII. Tính đến nay, ngôi chùa đã trải qua hơn 300 năm tồn tại cùng lịch sử vùng đất Móng Cái. Tên chữ của chùa là Linh Quang Cổ Tự, mang ý nghĩa “ngôi chùa cổ tỏa ánh sáng linh thiêng”, thể hiện vai trò dẫn dắt tinh thần và tín ngưỡng cho cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Mặc dù chưa xác định được thời điểm khởi dựng chính xác, nhưng các tài liệu nghiên cứu cho thấy chùa ra đời trong bối cảnh Phật giáo phát triển mạnh mẽ tại khu vực biên giới phía Bắc. Đây là giai đoạn Phật giáo không chỉ đóng vai trò tôn giáo mà còn là chỗ dựa tinh thần quan trọng của cư dân nông nghiệp vùng ven biên.
Trong dân gian, chùa Xuân Lan còn được gọi với cái tên quen thuộc là “chùa Đá”, bởi phần lớn các hạng mục kiến trúc được xây dựng từ những khối đá tự nhiên. Nguồn đá xanh dùng để dựng chùa được khai thác từ núi Tổ Chim (nay là núi Tổ Sơn), nằm cách chùa khoảng 8 km về phía Đông Bắc. Ban đầu phục vụ nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của người dân địa phương, theo thời gian, chùa dần trở thành trung tâm văn hóa – tâm linh quan trọng của cả vùng.
1.3. Giá trị văn hóa và di tích quốc gia
Trải qua hơn ba thế kỷ thăng trầm, chùa Xuân Lan vẫn giữ vai trò đặc biệt trong đời sống tinh thần của người dân xã Hải Xuân nói riêng và thành phố Móng Cái nói chung. Hiện nay, chùa là nơi sinh hoạt thường xuyên của hơn 100 phật tử, đồng thời thu hút đông đảo du khách và tín đồ thập phương đến chiêm bái, hành hương.
Không chỉ là nơi tu tập, chùa Xuân Lan còn là không gian diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, tín ngưỡng mang ý nghĩa cộng đồng, góp phần gìn giữ và lan tỏa các giá trị truyền thống lâu đời của vùng biên giới Đông Bắc.
Năm 1999, chùa Xuân Lan chính thức được xếp hạng Di tích Nghệ thuật cấp Quốc gia theo Quyết định số 02/1999/QĐ-BVHTT. Giá trị nổi bật của di tích thể hiện qua phong cách kiến trúc mang dấu ấn thời Lê – Nguyễn, hệ thống hiện vật cổ phong phú cùng kỹ thuật xây dựng đá độc đáo, công phu. Khi đặt trong tổng thể với đình Trà Cổ, chùa Nam Thọ, di chỉ Vạn Ninh, Giếng Guốc, chùa Xuân Lan góp phần tạo nên quần thể di tích lịch sử – văn hóa đặc sắc của khu vực biên giới phía Đông Bắc Việt Nam.
2. Hướng dẫn di chuyển đến chùa Xuân Lan
Không gian thanh tịnh mang lại cảm giác an yên. (Nguồn: Sưu tầm)
Để chuyến hành hương về chùa Xuân Lan diễn ra thuận lợi và trọn vẹn, việc nắm rõ lộ trình di chuyển là yếu tố quan trọng không thể bỏ qua. Nhờ hệ thống giao thông ngày càng hoàn thiện, du khách từ nhiều tỉnh thành hiện nay có thể dễ dàng tiếp cận ngôi cổ tự linh thiêng này.
2.1. Hướng dẫn từ Hà Nội, Hải Phòng và các tỉnh phía Bắc
Xuất phát từ Hà Nội, du khách có thể lựa chọn nhiều phương tiện khác nhau để đến chùa Xuân Lan, trong đó thuận tiện nhất là di chuyển bằng ô tô theo tuyến cao tốc Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh, sau đó tiếp tục đi về thành phố Móng Cái. Tổng quãng đường khoảng 340 km, thời gian di chuyển trung bình từ 4 – 5 giờ, tùy điều kiện giao thông.
Ngoài phương tiện cá nhân, xe khách tuyến Hà Nội – Móng Cái hoạt động thường xuyên trong ngày, với mức giá dao động từ 250.000 – 350.000 đồng/lượt, phù hợp cho du khách đi lẻ hoặc hành hương theo nhóm nhỏ.
Với du khách khởi hành từ Hải Phòng, tuyến đường ven biển qua Quảng Ninh dài khoảng 180 km là lựa chọn lý tưởng. Không chỉ rút ngắn thời gian di chuyển, cung đường này còn mang đến trải nghiệm ngắm cảnh biển, núi đá vôi và không gian đặc trưng của vịnh Hạ Long. Các tỉnh Đông Bắc như Lạng Sơn, Cao Bằng cũng có thể dễ dàng kết nối đến Móng Cái theo trục giao thông biên giới, thuận tiện cho việc kết hợp tham quan nhiều điểm di tích văn hóa trên hành trình.
2.2. Di chuyển nội tỉnh tại Móng Cái
Từ trung tâm thành phố Móng Cái, việc đến chùa Xuân Lan khá thuận lợi do khoảng cách chỉ khoảng 2 km. Du khách có thể lựa chọn taxi hoặc các ứng dụng gọi xe công nghệ, với chi phí trung bình từ 30.000 – 50.000 đồng/lượt.
Nếu muốn tiết kiệm chi phí, xe buýt nội thành cũng là phương án phù hợp, bởi một số tuyến có điểm dừng gần khu vực xã Hải Xuân. Với những du khách tự lái xe máy hoặc ô tô cá nhân, hệ thống biển chỉ dẫn rõ ràng giúp việc tìm đường đến chùa trở nên đơn giản. Khuôn viên chùa có bãi đỗ xe rộng rãi, đáp ứng tốt nhu cầu của các đoàn hành hương đông người.
Để cảm nhận trọn vẹn không gian thanh tịnh, du khách nên sắp xếp thời gian ghé thăm vào sáng sớm hoặc buổi chiều muộn. Đây là lúc thời tiết dịu mát, ít đông đúc và thích hợp cho việc chiêm bái, vãn cảnh.
3. Khám phá kiến trúc cổ đặc sắc của chùa Xuân Lan
Kiến trúc hài hòa giữa cảnh quan thiên nhiên. (Nguồn: Sưu tầm)
Không chỉ là chốn tu hành linh thiêng, chùa Xuân Lan còn gây ấn tượng mạnh bởi hệ thống kiến trúc cổ độc đáo, phản ánh rõ dấu ấn mỹ thuật Phật giáo qua nhiều thế kỷ. Mỗi hạng mục công trình tại đây đều hàm chứa giá trị lịch sử, nghệ thuật và chiều sâu tâm linh, tạo nên một tổng thể hài hòa và bền vững với thời gian.
3.1. Bố cục tổng thể và các công trình chính
Chùa Xuân Lan được xây dựng theo kết cấu mặt bằng chữ Đinh – kiểu kiến trúc phổ biến trong chùa cổ Việt Nam, đồng thời gợi hình hoa sen đang nở, biểu trưng cho sự thanh khiết và giác ngộ trong Phật giáo. Toàn bộ không gian chùa quay về hướng Nam, đón ánh nắng tự nhiên, tạo cảm giác hài hòa, ấm áp và trang nghiêm cho nơi thờ tự.
Các hạng mục kiến trúc được sắp xếp cân đối trên khuôn viên rộng khoảng 1.500 m², trong đó diện tích xây dựng đạt hơn 470 m². Tiền đường là công trình trung tâm với kết cấu 5 gian thông với hậu cung, không gian rộng rãi phục vụ các nghi lễ lớn. Phía sau là hậu cung được thiết kế 3 gian 2 chái, tạo chiều sâu linh thiêng cho khu vực thờ tự chính.
Hai công trình phụ trợ gồm Nhà Tổ và Nhà Mẫu được bố trí đối xứng phía trước, kết hợp cùng khoảng sân chùa thoáng đãng, mang đến tổng thể hài hòa, thuận tiện cho sinh hoạt tín ngưỡng và hành hương của Phật tử.
3.2. Vật liệu và nghệ thuật điêu khắc đá - gỗ hiếm có
Một trong những dấu ấn nổi bật của chùa Xuân Lan chính là việc sử dụng đá xanh nguyên khối và gỗ cổ truyền trong toàn bộ kết cấu kiến trúc. Hệ thống cột đá, xà ngang, bậc cấp đều được chế tác từ đá khai thác tại núi Tổ Sơn, cách chùa khoảng 8 km. Những khối đá lớn được đẽo gọt tỉ mỉ, thể hiện trình độ kỹ thuật và sự kỳ công của các nghệ nhân xưa. Đến nay, khu vực núi Tổ Sơn vẫn còn lưu lại dấu tích khai thác đá, minh chứng cho quy mô xây dựng thời bấy giờ.
Bên cạnh đó, gạch xây chùa là loại gạch nung thủ công truyền thống, làm từ đất bãi ven sông và trải qua quá trình hun đốt công phu để tạo sắc xanh đặc trưng. Kích thước gạch đồng đều giúp các mảng tường bền chắc, hài hòa theo thời gian.
Nghệ thuật chạm khắc gỗ hiện diện rõ nét tại các cấu kiện như vì kèo, đầu dư, đầu bảy. Những hình tượng long – lân – quy – phượng được khắc họa tinh xảo, đường nét mềm mại, vừa mang giá trị thẩm mỹ cao vừa thể hiện tư duy biểu tượng trong kiến trúc Phật giáo cổ.
3.3. Hiện vật quý hiếm và ý nghĩa tâm linh
Chùa Xuân Lan hiện lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị lịch sử và nghệ thuật đặc biệt. Tiêu biểu là hệ thống tượng Phật cổ gồm 5 pho tượng có niên đại thời Lê và 15 pho tượng thuộc thời Tây Sơn. Mỗi pho tượng đều mang phong cách tạo hình riêng, phản ánh rõ dấu ấn mỹ thuật của từng giai đoạn lịch sử Phật giáo Việt Nam.
Ngoài ra, ngôi chùa còn sở hữu những hiện vật độc đáo như chân nến đồng cổ tạo hình hươu – biểu trưng cho phúc lộc và sự trường thọ trong quan niệm phương Đông. Một pho tượng đá quý hiếm được tạc bởi nghệ nhân đến từ vùng Nghệ – Thanh cũng là minh chứng cho trình độ điêu khắc đá tinh xảo thời xưa.
Các chi tiết mộng đá, mộng gỗ được liên kết chặt chẽ, gần như không cần đến vật liệu hiện đại, tạo nên kết cấu vững bền cho toàn bộ công trình. Chính sự kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật xây dựng, giá trị nghệ thuật và chiều sâu tâm linh đã giúp chùa Xuân Lan trường tồn qua nhiều thế kỷ, trở thành điểm đến không thể bỏ qua khi khám phá di sản Phật giáo vùng địa đầu Tổ quốc.
4. Giá trị lịch sử, cách mạng và văn hóa cộng đồng
Không chỉ mang giá trị kiến trúc và tâm linh, chùa Xuân Lan còn là chứng nhân lịch sử, ghi dấu những chặng đường cách mạng hào hùng của dân tộc và đời sống văn hóa cộng đồng địa phương. Trải qua nhiều biến động thời cuộc, ngôi chùa vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc kết nối truyền thống, nuôi dưỡng tinh thần yêu nước và bảo tồn bản sắc văn hóa vùng biên giới.
4.1. Dấu ấn cách mạng và bảo tồn qua các thời kỳ
Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, chùa Xuân Lan không chỉ là chốn tu hành mà còn gắn liền với những dấu mốc cách mạng quan trọng. Vào thời kỳ kháng chiến, ngôi chùa từng là nơi nuôi giấu, bảo vệ cán bộ cách mạng và được sử dụng làm điểm đóng quân của Tiểu đoàn Đệ Tứ thuộc Chiến khu Đông Triều. Dù phải đối mặt với nhiều áp lực từ thực dân Pháp và tầng lớp địa chủ vào những năm 1946, các hoạt động tín ngưỡng tại chùa vẫn được duy trì đều đặn.
Trong khuôn viên chùa, lá cờ đỏ sao vàng từng tung bay, thể hiện tinh thần yêu nước mạnh mẽ. Nhiều nghi lễ mang ý nghĩa cầu quốc thái dân an, khẩn nguyện đất nước sớm sạch bóng ngoại xâm đã được tổ chức trang nghiêm, hòa quyện giữa đạo pháp và tinh thần dân tộc.
Đến giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, chùa Xuân Lan tiếp tục là điểm tiễn đưa nhiều thế hệ thanh niên địa phương lên đường bảo vệ Tổ quốc. Trải qua ba cuộc chiến tranh cùng bao biến động lịch sử, ngôi cổ tự vẫn được gìn giữ và trùng tu cẩn trọng, nhằm bảo tồn nguyên vẹn các giá trị lịch sử – văn hóa đã được Nhà nước công nhận là di tích quốc gia.
4.2. Trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng và văn hóa địa phương
Xuất phát từ nhu cầu tâm linh của cư dân nông nghiệp, chùa Xuân Lan dần hình thành vai trò trung tâm sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng của làng xã. Ngày nay, nơi đây quy tụ hơn 100 Phật tử thường xuyên tham gia lễ bái, tu tập và các hoạt động cộng đồng, tạo nên đời sống tôn giáo gắn bó và bền chặt.
Những phong tục truyền thống như dựng cây nêu, tổ chức nghi lễ đầu xuân, lễ cầu an… được duy trì qua nhiều thế hệ, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân gian vùng biên giới. Chùa không chỉ là không gian linh thiêng để chiêm bái mà còn là nơi kết nối cộng đồng, nuôi dưỡng tinh thần đoàn kết và sẻ chia.
Trong suốt hơn ba trăm năm tồn tại, chùa Xuân Lan luôn nhận được sự trân trọng và chung tay gìn giữ của người dân địa phương. Việc đóng góp công sức, vật chất để tu bổ chùa thể hiện tinh thần trách nhiệm cộng đồng và ý thức bảo vệ di sản. Ngôi chùa vì thế trở thành điểm tựa tinh thần, đồng thời là nơi truyền trao những giá trị văn hóa truyền thống cho các thế hệ kế tiếp.
4.3. Liên kết với "cột mốc văn hóa biên giới"
Chùa Xuân Lan giữ vị trí quan trọng trong quần thể di tích lịch sử – văn hóa tại Móng Cái, cùng với đình Trà Cổ, chùa Nam Thọ, khu di chỉ Vạn Ninh, Giếng Guốc, nhà thờ Trà Cổ và bãi biển Trà Cổ nổi tiếng. Sự liên kết này tạo nên một hệ thống di sản phong phú, phản ánh rõ nét quá trình giao thoa văn hóa, tín ngưỡng và lịch sử ở vùng Đông Bắc Tổ quốc.
Nằm cách đường biên giới Việt – Trung chỉ khoảng 3 km, chùa Xuân Lan không đơn thuần mang ý nghĩa tôn giáo mà còn là biểu tượng văn hóa – tinh thần khẳng định chủ quyền và bản sắc dân tộc nơi địa đầu. Sự hiện diện bền vững của ngôi chùa trong không gian biên giới góp phần tôn vinh truyền thống độc lập, tự cường và lòng yêu nước của cộng đồng cư dân Việt Nam qua nhiều thế hệ.
5. Lễ hội truyền thống và hoạt động tâm linh nổi bật
Điểm dừng chân nhẹ nhàng cho hành trình tâm linh. (Nguồn: Sưu tầm)
Không chỉ là không gian tu tập thanh tịnh, chùa Xuân Lan còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng giàu bản sắc của cộng đồng địa phương. Thông qua các lễ hội truyền thống và nghi lễ Phật giáo diễn ra quanh năm, ngôi chùa góp phần gìn giữ đời sống tâm linh, lan tỏa giá trị nhân văn và gắn kết cộng đồng vùng biên giới.
5.1. Lễ hội chùa Xuân Lan mùa xuân
Mỗi độ xuân về, chùa Xuân Lan trở thành điểm hội tụ sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng sôi động của người dân địa phương. Mùa lễ hội thường bắt đầu từ ngày 25 tháng Chạp và kéo dài đến hết ngày 28 tháng Giêng âm lịch, mang theo không khí hân hoan chào đón năm mới. Nghi lễ dựng cây nêu và lễ hạ nêu được tổ chức trang trọng, gửi gắm ước nguyện về một năm mưa thuận gió hòa, gia đạo bình an và quốc thái dân an.
Trong những ngày hội, dòng người thập phương nườm nượp về chùa lễ Phật, dâng hương cầu phúc. Các nghi thức tâm linh dân gian, tụng kinh đầu năm, lễ cầu an được cử hành linh thiêng, tạo nên không gian vừa trang nghiêm vừa ấm áp tình cộng đồng. Lễ hội chùa Xuân Lan không chỉ gìn giữ nét đẹp truyền thống mà còn phản ánh sự giao hòa giữa đời sống tín ngưỡng cổ truyền và nhịp sống hiện đại nơi vùng biên giới.
5.2. Các nghi lễ Phật giáo và cầu an, cầu siêu
Là trung tâm sinh hoạt Phật giáo quan trọng của địa phương, chùa Xuân Lan duy trì đều đặn các nghi lễ tâm linh suốt bốn mùa trong năm. Nổi bật là lễ cầu quốc thái dân an được tổ chức với quy mô trang nghiêm, quy tụ đông đảo tăng ni, phật tử và nhân dân, thể hiện khát vọng về hòa bình, thịnh vượng và đời sống an lành.
Bên cạnh đó, các khóa lễ cầu an cho gia đình, cá nhân được tổ chức thường xuyên, mang đến không gian tĩnh lặng giúp con người lắng lại, nuôi dưỡng tâm thiện và hướng đến sự an nhiên trong đời sống. Đặc biệt, nghi thức cầu siêu dành cho anh hùng liệt sĩ, người có công với đất nước và tổ tiên được thực hiện trang trọng, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.
Những hoạt động tâm linh này không chỉ mang giá trị tôn giáo mà còn góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lòng biết ơn và ý thức gìn giữ di sản văn hóa cho thế hệ trẻ, khẳng định vai trò bền vững của chùa Xuân Lan trong đời sống tinh thần cộng đồng vùng địa đầu Đông Bắc.
6. Gợi ý lịch trình tham quan Móng Cái - Hạ Long
Kết hợp Móng Cái và Hạ Long trong cùng một hành trình là lựa chọn lý tưởng cho những ai muốn dung hòa giữa chiêm bái tâm linh và khám phá, giải trí hiện đại. Lịch trình gợi ý dưới đây giúp du khách tận hưởng trọn vẹn vẻ đẹp văn hóa – tinh thần nơi địa đầu Tổ quốc, đồng thời trải nghiệm không khí sôi động của kỳ quan thiên nhiên thế giới.
Trải nghiệm vui chơi giải trí đầy sắc màu tại Sun World Ha Long. (Nguồn: Sưu tầm)
Ngày 1: Hành trình có thể bắt đầu bằng chuyến chiêm bái Chùa Xuân Lan – ngôi cổ tự hơn 300 năm tuổi gắn liền với lịch sử, văn hóa và đời sống tâm linh của vùng địa đầu Tổ quốc. Không gian thanh tịnh của chùa giúp du khách tạm rời nhịp sống hối hả, tìm lại sự an yên nội tại. Sau khi tham quan chùa, du khách có thể kết hợp ghé đình Trà Cổ, bãi biển Trà Cổ hoặc dạo quanh trung tâm Móng Cái để khám phá nhịp sống biên giới sôi động và ẩm thực địa phương đặc sắc.
Ngày 2: Ngày tiếp theo, du khách di chuyển về khu vực Hạ Long để tham quan Sun World Ha Long – tổ hợp vui chơi giải trí hàng đầu miền Bắc. Tại đây, bạn có thể trải nghiệm cáp treo Nữ Hoàng, công viên Rồng, công viên nước và ngắm toàn cảnh vịnh Hạ Long từ trên cao. Sự đối lập hài hòa giữa không gian tâm linh cổ kính của Chùa Xuân Lan và nhịp sống hiện đại, sôi động tại Sun World Ha Long mang đến hành trình du lịch trọn vẹn cả về tinh thần lẫn trải nghiệm giải trí.
Chùa Xuân Lan không chỉ là một điểm đến tín ngưỡng mà còn là “mảnh ghép lặng” quý giá trong bức tranh du lịch Quảng Ninh năm 2026. Ghé thăm nơi đây, du khách không chỉ chiêm bái, tìm sự bình an mà còn có cơ hội chạm vào chiều sâu lịch sử và văn hóa vùng biên cương, góp phần hoàn thiện một hành trình khám phá đầy ý nghĩa.